Landgebruik: landbouw en bodem

Wanneer een grondeigenaar kiest voor een zonneveld, dan heeft dit impact op de omgeving. Het landgebruik verandert. Zeker als veel meer grondeigenaren in hetzelfde gebied dezelfde keuze maken. Een verschuiving kan plaatsvinden van traditionele landbouw naar de productie van zonne-energie.

 

Verder hebben zonnevelden invloed op de kwaliteit van de bodem. Afhankelijk van de huidige bodemkwaliteit, kan dit een verslechtering of een verbetering zijn.

 

De gemeente vindt het agrarische karakter en de kwaliteit van de bodem in Wijk bij Duurstede van groot belang. Hieronder leest u eerst een samenvatting van de regels. Daaronder vindt u achtergrondinformatie.

Regels ter bescherming van landgebruik en bodem

De gemeente kiest voor:

  1. Plafonds: maximale omvang van 1 zonneveld, maximale omvang van alle zonnevelden opgeteld, maximale omvang van zonnevelden per deelgebied.
  2. Voorkeur voor zon op daken, zon op laagwaardige gronden en voorkeur voor dubbel landgebruik van agrarische gronden als de business case dit toestaat (voorbeelden van zonnepanelen, agrarisch en/of recreatief gebruik staan onderaan de pagina en bij opstelling).
  3. Verplichte gesprekken met andere agrariërs om te bezien of via kavelruil het zonneveld op laagwaardiger grond/locatie gerealiseerd kan worden. Ook andere mogelijkheden moeten worden overwegen ter voorkoming van verstoring van het zonneveld op de (toekomstige) bedrijfsvoering van andere agrariërs.
  4. Opstelling van panelen is dusdanig dat de bodemkwaliteit voldoende blijft voor eventueel toekomstig agrarisch gebruik.
  5. Nulmeting van de bodemkwaliteit en afspraken over deze kwaliteit in de toekomst.
  6. Afspraken over waterhuishouding (wijze van afwatering, behoud waterpeil).

Er zijn ook voordelen voor de woonomgeving

Het veranderend landgebruik kan soms betekenen de kwaliteit van de woonomgeving verbetert:

  • als er geen mest meer wordt uitgereden: minder stank
  • minder spuitnevel bij boomgaarden
  • minder verkeer op kleine landwegen

Kwaliteit van grasland en bodem

Er is nog veel onbekend. De eerste ervaringen worden nu opgedaan in Nederland. Er zijn meer onderzoeken nodig naar de daadwerkelijke effecten bij zonnevelden. We maken nu gebruik van inschattingen door deskundigen.

 

De zonnevelden kunnen nadelige effecten hebben op de bodem. Door afdekking van de bodem, verminderde lichtinval en veranderde neerslagverdeling kunnen het lokale microklimaat en de opbouw van organisch materiaal in het ecosysteem verslechteren. Waar neerslag geconcentreerd op de bodem terechtkomt kan uitloging van zware metalen plaatsvinden. Zonnepanelen die niet van de juiste lasmaterialen gebruik maken, kunnen tot metaalbelasting op de bodem leiden.

 

Onbekendheid is hoeveel jaar de bodem nodig heeft om te herstellen tot landbouwgrond. Er zijn zorgen dat deze herstelperiode evenveel jaren kost als het zonneveld in gebruik was. Van belang daarbij is hoe dicht de panelen op elkaar staan, of er tussen de panelen door water kan afvloeien, of er zonlicht op heeft geschenen, of er nog gemaaid en bemest wordt. Zo is de opstelling van belang: een gesloten (oost-west) opstelling heeft meer schade aan de bodem dan een extensievere (zuid) opstelling.

 

Vanuit bodem gezien zou de aanleg van zonneparken in het open landschap zo veel mogelijk vermeden moeten worden. Zoals beschreven in dit beleidskader, heeft het de voorkeur om zonne-energie op te wekken op daken en op gronden die voor geen ander doel te gebruiken zijn (zoals vuilnisbelten). Combineren met andere ruimtelijke functies langs infrastructurele werken of op/bij bedrijfsterreinen heeft ook de voorkeur boven zonnevelden op open (gras)landen.

Negatieve effecten op de bodem verminderen

Goed beheer kan helpen om de negatieven effecten te verminderen. Bijvoorbeeld mulchen en geen toxische middelen gebruiken zoals herbiciden. Denk ook aan een combinatie met andere functies, zoals een extensieve vorm van beweiding, het telen van schaduwminnende gewassen, het plaatsen van bijenkasten, of het aanleggen van groenstroken als bufferzone en schuilplek voor fauna.

Voorwaarden ter bescherming van de bodem

Indien er een zonnepark op landbouwgrond wordt geplaatst, is het noodzakelijk rekening te houden met de hoogte en de opstelling. Er is (vanuit bodemkwaliteit gezien) een duidelijke voorkeur voor een zonneveld in zuid-opstelling boven één in oost-west opstelling. Verder is er een voorkeur voor meervoudig ruimtegebruik.

 

Daarnaast is belangrijk dat de bodem onder de opstelling niet wordt verhard. In geval van bovengrondse fundering, mag de bodem maar voor een laag percentage worden verhard. Dit om te voorkomen dat de bodemstructuur en de waterbergende functie van een locatie verstoord wordt. Zie ook de pagina ‘visie waterschap‘.

 

Bij de aanleg van een zonneveld worden graafwerkzaamheden t.b.v. ondergrondse kabels en de stalen palen uitgevoerd. Indien er geen recente bodemonderzoeken beschikbaar zijn is een nieuw verkennend  bodemonderzoek noodzakelijk.

 

Een nulsituatie moet worden vastgesteld vanwege eventuele risico’s op uitloging van zware metalen vanuit de constructie van het zonneveld. Dit is noodzakelijk om na beëindiging van het zonneveld te kunnen toetsen of aangetroffen verontreinigingen van de bedrijfsactiviteiten afkomstig zijn.

Opslag CO2 door graslanden

Een veelvoorkomende opmerking is dat zonnepanelen op gras juist voor meer CO2 in de lucht zorgen in plaats van een CO2 afname. Onderstaande alinea’s geven hier meer informatie over.

 

In grasland ligt 80,7 ton CO2 vastgelegd per hectare. Een deel komt vrij in de nachtelijke uren of door weidegang. Dezelfde hoeveelheid CO2 wordt weer opgenomen. Er is sprake van een evenwicht over het jaar heen.

 

Als door plaatsing van een zonneveld alle CO2 uit de bodem vrijkomt (dit is niet de verwachting) dan is dit eenmalig 80,7 ton CO2 per hectare. Het zonneveld compenseert dit ieder jaar ruimschoots. De groene stroom voorkomt ieder jaar minimaal 300 ton CO2 uitstoot. Dit is een voorzichtige berekening uitgaand van een lage bezettingsgraad van een hectare zonneveld.

 

Daarbij is het wel een randvoorwaarde dat er voldoende afstand tussen de panelen is en correct beheer wordt toegepast zodat er geen verdere afbraakprocessen in de bodem plaatsvinden.

 

Conclusie is dat zonnevelden veel meer CO2 uitstoot voorkomen dan er vrijkomt door het verlies aan CO2 opslag in grasland. Mits er de juiste afspraken worden gemaakt.

Fosfaatrechten en grondgebondenheid

Hoeveel grasvelden er werkelijk beschikbaar zijn voor zonnepanelen, wordt ook beïnvloed door het systeem van fosfaatrechten en de Meststoffenwet. Een veehouder moet beschikken over een hoeveelheid grasland (pacht of eigendom) die in een bepaalde verhouding staat tot het aantal dieren. Wanneer deze graslanden met panelen worden belegd, gaan de fosfaatrechten omlaag. Onbekend is in hoeverre dit speelt in Wijk bij Duurstede.

 

Verder moet voorkomen worden dat het realiseren van zonnepanelen op landbouwgrond invloed heeft op de grondgebondenheid van een veehouderij. Vanuit het bestemmingsplan geldt voor veel veehouderijen de voorwaarde van grondgebondenheid.

Impact op water

Waterschap HDSR geeft aan dat er geen invloed wordt verwacht op de waterhuishouding zolang regenwater van de panelen naar de bodem kan afstromen. Als de opstelling bestaat uit meerdere panelen boven elkaar, dan is ruimte tussen de panelen een aandachtspunt. Aandacht is nodig voor verharde materialen zoals betonplaten die op de bodem worden aangebracht als fundering voor de panelen. Als er verharding wordt aangebracht, dan kan het Waterschap compensatie van de waterafvoer eisen.

Een mogelijkheid is om waterberging te combineren met een zonne-installatie. De HDSR ziet hier op dit moment geen toepassing voor.

Fruitteelt legt een groot beslag op de watervoorraad in het voorjaar en de zomer. Wellicht is het aanleggen van bassins haalbaar waarbij water met zonne-energie het bassins in wordt gepompt.

Grondwaterbeschermingsgebied en stiltegebieden

In de gemeente bevinden zich een grondwater beschermingsgebied en 2 stiltegebieden. In deze gebieden gelden bijzondere waarden die beschermd zijn. Een zonneveld initiatief in of in de nabijheid van deze gebieden mogen deze waarden niet negatief beïnvloeden. De ligging en de regels in deze gebieden zijn te vinden op de website van de provincie Utrecht.

Dubbel landgebruik heeft de voorkeur

Combinatie van zonnepanelen met andere ruimtelijke functies kan de maatschappelijke acceptatie verhogen maar ook de business case verbeteren. Denk hierbij aan zonnepanelen gecombineerd met:

  • grasweide of vrije uitloop voor kippen of andere landbouwdieren
  • waterberging, helofytenfilters of bassins met drijvende zonnepanelen
  • hellingen van dijken en rivieren
  • overkapping bij parkeerterreinen
  • tijdelijk braakliggende grond (liefst voor 15 jaar beschikbaar voor zonneveld)
  • (midden)berm, rotondes, lussen bij doorgaande wegen
  • windenergie

Van belang is welke kwaliteit de grond onder en tussen de rijen zonnepanelen heeft.

Innovaties

Deze nieuwe sector blijft innoveren. De foto toont een onderzoeksinstallatie in Duitsland (klik aan voor uitvergroting). Akkerbouw wordt gecombineerd met een zonneveld. Inpassing vergt extra zorgvuldigheid. De hoogte van de installatie is een nadeel, vooral in open landschap, minder tussen boomgaarden. Voordeel is dat de installatie zeer open is en veel doorkijk biedt.